WINTERKRIIK

FIIFENTWEINTICH SONNETTEN YN IT FRYSK - YN EIGEN BEHEAR UTJUN 1987 [ANNEN] MEI INKELDE TAJEFTEN

WINTERKRIIK

 

         WINTERKRIIK [EIGEN BEHEAR, ANNEN, 1987)

 

SJOCH FOAR TAJEFTEN IT EIN FAN DE BLOG!

Sjoch foar myn bondel Skûl bij Hanklit [1984]: http://www.skulbijhanklit.motime.com/

.

.

Sjoch fierder: http://www.kwatrynynalletalen.motime.com/

I

Myn freon, nim dan it tou, nim it fergif,

Of jou dij oan it wetter dat dyn holle

Sa fredich ôfslút fan de ûnferfolle …

Wat, ja wat eins? Besef dan dochs dat grif

De leechte fan de dea ferfolje kin

(better, ja!, en langer ek) de leechte

Fan wat libben hjit, mei syn sa dreech te

Lotterjen yllúzjes. Besef: ik bin

Mear as begjin en ein, mear as dreamen

Dij foardreamd hawwe fan faak te neamen

Lok. Myn net-bestean wit fan gjin seamen

Tusken dreamen en ‘t langjende neamen –

Kom. Ik jou dij de folte fan it neat,

Dêr’t gjin neamer it dreamde lok begeart.

II

Mar wie it lok wol altyd dreamd? Ik wit

Noch fan moarnen dat yn de fiere loft

De sinne, mèi de ljurk, syn lieten song

Fan waarmte ljocht en fan it fjurkjend neat,

Fan ‘t namme- en dreameleaze om him sjen

Fan ‘t bern, dat nei it plak ta strûsde, dêr’t

Bij de Aldfeart omkeard ús gersskou leit,

Troch heit mei stoart beslein, mei weckflessen

Dêrop en mei dêryn it kikkertsdril.

Ek ien mei ’t wetterslakje, dat ik klimmen

Sjoch bij ‘t glês omheech en – boppe kommen –

Iepent er him – de lucht it grut hielal

Streamt ek myn lichem troch (ik fiel it noch).

En alles is sa’t ik mei eagen sjoch.

III

De sweltsjes fleagen al wer. Troch de papieren

Sinnegerdinen foelen tûzen streepkes ljocht.

Tsierende strânljippen skelden heech yn de loft.

Ik hie krekt noch sjoen: de wetterslakjes wiene

Der noch de kikkertfiskjes yn it finsterbank

Wiene der noch de kninen de wyk de Aldfeart

De polder – alles wachte op mij. Mar no earst,

Nei it brea-iten, pakt heit fan it finsterbank

It boek mei it âld ferhaal, en lêst hoe’t it begûn:

‘In den beginne skyp God de hemel en de

Ade’; en sjoch – it wie goed. Hoe is no fan dy

Sletten hoep it izer sprongen en djip ferdwûn,

It hôf ferrinnewearre, de poarte sletten,

De stien ferlern mei syn ûntelbere fasetten?

IV*

Dy kears? Dy kear. Mei heit te kriikbrânen.

Ús âld boat de archimedes de Aldfeart

Brêgesleat it Kanaal de Holle Grêft

Dan de Langsturterpoel en de Elve –

Earmoedich lân, mar moai is it hjir wol.

Heit besjocht hoe’t it bewintere is.

Ha! Dêr is Pluto nei syn lange reis

Achter de einen oan, fleurich mar dweil.

Him skodzjend, ús wietsjend. Mei de foarke

Loeget heit bultsjes kriik. ‘Sá moatst it dwaan.’

Tegearre rêde wij it kerwei. Syn soan

Wie ik. In blauwe maitydsdei – foarbij.

Ik mocht de brân stekke yn it winterkriik.

Fan winter bleau doe sels net iens de riik.

** kriik = bij it winter oanspielde deade planten en rûchte, dy’t foarhinne maityds oprêden waard en opstookt. It lân hjir beskreaun leit oan de Langsturte(r)poel tusken Toppenhuzen/Twellingea en De Jouwer. It wurd ‘elve’ sil slaan op ‘alve pûnsmiet’.

 

Foar in prachtige loftfoto, dêr't de rûte moai op te sjen is, mei boppe rjochts de bestimming Langsturter Poel, sjoch:

http://www.topentwelonline.nl/site/fotos_popup.php?path=..%2Fuploads_fotoalbums%2F39%2F&foto=5-Modderige+Geeuw.jpg

.

V

Heit. Presiis om twa oere kamen mem en ik

De sikeseal yn, dy snein. It doogde net (jo seinen:

‘Bin jim dêr einlings’ – sa blau jo fingerseinen,

Sa opset blau jo gesicht), want al hiel gau bliek,

Jo hiene, mei lijen, op ús wachte, amper

Noch bij ’t libben hearrend nei dy earste skamper

Fan de dea – de dea, dy’t doe mei lytse skokjes

Jo ta him loek, mids wite wippende rokjes

Fan skerm-pleatsende susters tá him loek. Leave

Heit, ach, ferjóu it mij, dat ik dat suver komysk

Fûn - dy skokjes, skreppende susters, gjin kosmysk

Barren fûn, en allinne mar oan de ‘Elve’

Tinke koe. In blauwe maitydsdei. Winterkriik.

In heit in soan en yn it blau, ferwaaiend, riik.

VI

Mar ach, wat bestiet der faak tusken heit en soan

Letter noch, as de soan de wrâld ferliest, himsels

Allinne oerhâldt, tusken eigen grinzen? Kweld

Wurdt de heit troch it ûnopfolber foarbijgean

Fan wat ‘libben’ hjitte moat.  Hoe koart yn it nei-

Eagjen de dagen! En hij, de soan, moat oan tiid

En takomst noch de leechte ûntnimme, print fan died

Noch oan de jierren jaan. Sa is de heit al wei

Foardat de soan, de jierren garjend, en se dochs

Ferliezend, besef wint fan it ûnoerdraachber

Witten dat tiid fan libjen in ûnfernearber

Streamen is, print en mark fan dieden wiskjend. Och,

Ik moat no witte, lykas jo, dat tûzenris

Jin ûntgliidt wat men wér sá sjen wol, tûzenris.

VII

Al poepertsjeglidend, doe’t mem even net seach,

Koe myn suske krekt bij de hege kûnttsjettel.

Doe wie de waskdei dien. Trije dagen letter

Wie se dea, nei fûle pinen. Mar o, hoe sear

Moat dat heit en mem dien ha: it ‘famke’ ferlern,

Geskink fan God, in pân. Geartsje. Tegearre

Op knibbels, ha se God smeke om dat stjerren

Mei nij libben soenje te meien. En dat bern,

God ôfsmeke, in nij pân, bin ik. En nei myn

Berte hat in earm widdo, yn it doarp, in som jild

Krigen,  as tank oan de Hear. Dat haw ik noait field

As bespotlik. Ik ha ’t as pynlik ûndergien

Dat ik, atheist, wûn bin yn godsbetrouwen,

En bestean fanwege ûnferwrigber leauwen.

VIII

Wêrom bestean ik noch? De bûthússolder wie

Heech genôch oars. En dêrûnder stiek in kraan ta

De muorre út, mei boarnamers dêrnjonken. Sa

Te sjen genôch, mei dy betonnen flier.  Heit stie

Mei de foarke toppen hea troch de healûken

Te skowen. Ik tyske wat bij it ledderslûk

Om, die in stap twa achterút, en mei in dûk,

Bekkelings, bam, lei ‘k tusken de amers. Hok

In skrik foar ús heit, dy’t lykwols doe’t er nei ûnderen

Stode, in jonkje fûn dat al wer stie en neat

Mankearde, net ienris gûlde.  Kinne jim der eat

Oan dwaan: kraan, lûk, amers, flier? Jim as bysûndere

Gearskikking wiene omdôch. Dat de fraach bliuwt stean:

Hoe koe dat? Wêrom libje ik noch? Wêrom bestean

IX

Ik? Wêrom bin ik der noch? It swarte wetter

Ûnder it stap. Ik lei op knibbels en bûgde

Mij foaroer, boartsjend, en fielde hoe’t it sûgde,

Dat swarte dat swarte. Ik bin yn it wetter

Fallen en ik flean ik sweevje troch it wetter

It is om mij it is yn mij o it is mij

Ik sjoch ik bin draaiende stippen binne mij

Ringen fan blau ljocht blau blau sá blau it wetter

Boppe ûnder binne net mear inkeld wetter

Weagjend. Mij. Mar wat wie sterker? Mij moast skieding

Ferneare yn ik en dat. Want de ferlieding

Wie it bern oermânsk it kopke boppe it wetter

(Eefkes) rôp kalm: ‘Durkje, wolst mij der úthelje?’*

Sels bin ik no de priis dy’t ik dêrfoar betelje.

* Wier bard: myn suster Durkje kaam krekt thús fan har wurk en rûn oer it strjitsje achterhûs yn Toppenhuzen, doe’t ik krekt even mei myn kopke boppe wetter kaam, al heal ferdronken en yn ‘e sûs.  Oars hie ik  der net mear west.

 

X

Mar freegjen hat gjin doel yn dit net antwurdzjend

Hielal. Wa’t sûnder goaden libbet, fragen moat

Dy net mear stelle. Ien ding is wol wis: al hoe’t

Men op jins wyfke omstreaket, gedichtsjes riuwend

Troch it libben bûkelt, goed jins bêst docht bij it

Sykheljen – ienkear komt de tiid dat de fuotten

Rjochtút moatte, en dan sil men foargoed witte

Wat Rintsje Ferver ek al sei: ‘ ’t is mar sa’t it

Is, mar ’t is mar sa.’ En dêr is, leau ik, alles

Wol mei sein. En wol men ‘ivichheid’ en ‘skientme’

Sjen (en dat bín dochs synonimen?), dan sil men

Dy séls skeppe moatte, en út eigen gaos

Sil de geast koarte kosmoskes fan harmony

Opdreame moatte, mei soms flardsjes melody.

XI

Josquin* (O Alma Redemptoris Mater, O!

Seinge mem fan us ferlosser. Jo, dy’t skepen

Ha jo eigen skepper) – hoe hat hij der weet fan

Hân dat muzyk, dat himelsk ingletongjen,** ta

Ús hert yntsjocht wat ús fersoenje kin mei riik

En tsjêf en al ’t fergean – fergean moat de gearskik

Fan ek dizze toanen, dizze stimmen, en ek

Myn harkjen hat begjin en ein. Mar dit muzyk

Iepent yn ús inerlik in ûneinichheid

Sûnder mjitte, sûnder tiid. Want de oardering

Fan toanen wurdt yn de geast de opheffing

Fan oarder, en ein wurdt begjin, en einichheid

Ûneinichheid. Soms is de minsk syn eigen god,

Skept er in ierdske himel, eigen heechst gebod.

* Josquin des Prez (?1440 - 1521), ien fan de ferneamde groep fan ‘Nederlânske’ komponisten út de fyftjinde en sechtjinde ieu, mar yn feite nei alle gedachten in Flaming, sadat er ek wolris Josken van de Velde neamd wurdt. Wurke yn Rome en Noard-Italië en wie yn hiel Europa ferneamd om syn subtile en útdrukkingsfolle polyfoane styl, dêr’t er yn syn tiid fierwei de bêste yn wie. De begjinrigels fan dit sonnet foarmje it begjin fan ien fan syn prachtige en meislepende Maria-motetten, loflieten op de Hillige Faam Maria.

** Sj. Gysbert Japicx (1603-1666), ‘OP ’t MUSYCK-SJONGEN’

 

XII*

Syn slanke hân leit stil op it papier,

Syn eagen stoarje, en it tinken dat

Stjoere moast, wurdt séls stjoerd troch alles wat

In minske wûnje kin, fan skientme fier –

It stjerren fan in soan, Constanze siik,

En ek syn eigen holle, eigen lea,

Dy’t – siik – him tinzen bringe oer de dea,

En libbens freugden: wierlik tsjêf en riik.**

Mar dan, syn hân ferweecht. Inket, pinne,

Papier, lizze fêst wat syn holle skept

Oan lûden ta in Prusysk strykkwartet,***

Sá dat wij noch altyd hearre kinne:

Keunst, himelsk, mar út ierdske wûnen skreaun –

Treastgjend, net wûnjend, en dochs minsklik bleaun. 

*ferlykje it sonnet Mozart skriuwende fan Anne Wadman,

Yn OP KOART FRONT, twadde printinge, s. 15 (Dokkum, 1946).

**Jabik Veenbaas (besprek fan Winterkriik yn Trotwaer 1987, s. 224-6) neamt dit ien fan de foarbylden fan ‘deftige taal’ dy’t ik soms brûk. It is wat ferheven, ja, en wat puristysk (de gewoane Fries seit fansels kaf, as er al wat seit), mar sels hie ik dat wurdpear hjir eins bedoeld as sitaat út ‘De Terp’, dat prachtige liet fan Eeltsje Halbertsma op in prachtige meldij út Mozart syn Don Giovanni, dêr’t oarspronklik stie ‘reak ind tsjæf’, dus ‘reek en tsjêf’. Ferheven? Ja, mar it ûnderwerp is ek ferheven.

***Bedoeld wurde hjir de strykkwartetten KV 575, 589 & 590, sa neamd omdat se yn opdracht fan de Kening fan Prusen skreaun binne.

XIII

Fan ’t libben it begjin en fan myn dei,

Net jong, net âld, mar tiidleas beide, reau

Se har yn ’t bleinen harnas moarns, en bleau

Yn ‘e wapens foar mij de lange wei

Fan ’t iere brea nei ’t wurge sliepen jûns.

Wat sij nachts wie en die mei ’t harnas út,

As frou freondinne leafste fan ús heit,

Dat wie myn eachweid net. Jeugd is in klûs,

Slút oare wrâlden út. Mij is ’t besef

No kommen (mar te let) fan wat in minsk

(En net allinne ‘heit’ of ‘mem’) oan winsk 

En wollen yn him hat, en hoe’t er (lef?)

Fiere kimen mar ferjit. Koe ik jo? –

Yn myn wrâld fan ferskil, myn kant de kleau?

 

XIV

Jo kant de kleau – ferwachten jo in doel

Fan mij, in sin, ferfolling fan in dream?

Wie ik foar jo as blêden oan in beam,

Dy’t it sinljocht heine en it grut gefoel

Dat waarmte jout dat reizge troch it kâld

Hielal? Gjinien wol neaken, doelleas, stean

Noch foar’t de winter komt. Dus moat ik gean,

Om jo, troch libbens jiergong en it sâlt

Priuwe fan langst nei dy iene maityd –

Foarbij -  en, om jo, ek ûnderfine:

Gjin takomst, gjin doel, litte har bine

Oan ’t eigen sels as it gjin oarsprong wyt.

In kâlde leechte dûzelt yn myn holle.

Dêr soe ik jo soms om ferflokke wolle,

 

XV

Mar kin it net. Want ik moat wer tinke

Oan dy nacht, jo lêste nacht, it lange

Wachtsjen op de dea. Jo longen, lippen,

Blaasden lucht, suchten – as lêste tekens –

Mar foar altyd wie de tagong sletten

Ta jo geast, dêr’t ik yn jo omtinken

Net mear bestie. Jo libben fegetaal,

Dy nacht, mar nóch yn de geast fan dy’t jo

Fleis wiene en bloed. Bij de dea fan elk

Fan ús stjerre jo noch mear, oant der neat

Oerbliuwt as jo namme yn argiven.

Ek dat fergiet. Ik wit, in minske siket

Tiid fan libjen bûten himsels: bestean,

Duorje, woen’ jo, ek nei jo hinnegean.

 

XVI

Jo sochten it duorjende yn jo god,

Net allinne yn jo bern. Ik kin dat net.

Ik kin net leauwe dat de minske eat

Bliuwends besit, oars as de langst dat dát

Duorje mei wat ienris is. Wij wolle,

Healwiis, bernachtich, fêst yn ús earmen

Klamme elk lyts momint en gods foarmen

Hjir op ierde sjen. Troch ús tefolle

Oan langst fermannichfâldiget de langst

En flechtet foldwaning achter fiere

Kimen. Hjír is it plak en it wiere

Lok is dit momint. Hie ik dochs gjin eangst

Om hjoed, om hjir. Nim ’t lok fan no, fan hjir, yn hannen

Dat foar dyn fuotten leit: ’t leit net oan ‘fiere strânen’.*

* Lêste wurden fan it gedicht ‘Sierd Anes Klachte’ fan Eeltsje Halbertsma (1797-1858).

 

XVII

Ljocht. Reid en wetter, ljocht: de Weerribben.

Sêft giet de wyn oer ’t leaf. Wij sitte stil

En nêstinoar te sjen. Dit ljocht! Hoe sil

It rize yn sielen, inoar besibben,

As bliuwend ljocht, al riist de nacht! Mar dochs,

Hoe bliuwend is sels dit sa grut hielal

Fan ljochtjierûngrûndjipten sûnder tal,

Dêr’t stjerrekloften inoar, sûnder slachs

Te reitsjen, kruse? Dyn wurd, dyn foarmen,

Hear ik de neiklang fan yn ear, yn hân,

Yn lippen – mar ek ’t ûnthâld taast mar yn sân.

Dit kleare ljocht dôvje aanst de stoarmen.

Sa’n klearens makket dat ik mear begear

As ‘Jow my dyn ljeafde en freegje net nei mear’.*

* Sj. it sonnet fan Douwe Kalma (1896-1953) mei dy namme.

 

XVIII

Sasto dêr sitst! Licht lynjend, de earmen

Justjes bûgd, de hannen op it steger-

Hout, skoarjend de stream fan hier nei nekke

Skouder mar fan skouderblêd  wielingen

Fan rêchbonke en heupbekken strakke

Rivieren fan poepertsje en bil oer-

Rinnend yn it méanderwûnder fan

It knibbelpear – en dan de teare teare

Floeiïngen fan kût en ankel. Foet. Gleon

Is  de dei. Sinne. Wêr fynt de swimmer

Yn dy floeistream rêst en hâld? Wrakselder,

Lit dij mar glide yn dy draaikolk, djip,

Djip beskûle leit foar dij it milpunt.

Fergean, en fyn in absolút stil punt.

 

XIX

Wreedste begearte is dy fan it fleis.

Yn ús wekjend de toarst dy’t it drinken

Net ferslacht, mar fermearet, en it tinken

Fersoarret ta dat iene – dy’t ús deis

Achterfolget mei it byld fan de nacht

Sa’t dy wie, de nachten sa’t dy wiene,

Kjimmen yn it ûnthâld, sá dat it skiene

Alles oerwoekeret. ‘Nim dij te wacht

Foar de som fan it ûnthâld en de langst.

Do leavest wat einich en stjerlik is.

Doch dat mei in leafde dy’t einich is,

Wês fan ’t begearen fan skientme it bangst’ -

‘Mar wat it each sjocht, en hannen fiele,

Hoe kin ik dát mei einichheid diele?’

 

XX

wês in waarme weach fan leafde en spiel

mij mei heech op de toppen fan de langst

dat ik sjen mei – fier ljocht - it strân fan rêst

en smyt mij dan wer hommels tomljend del

yn skomjende lichten dat ik dêrnei

wer widze wurde mei op wer in weach

en lit mij priuwe it sâlt fan it heech

begearen lit mij drinke fan dyn see

it yntsjoed drinken* lit mij fiele dyn

skerpe toarst fier mij op nei de waarme

sinne fan dyn deadlik ljocht dyn sêfte

twirren lit dy flymje wês do de wyn

sljurkje mij mei in lêste weach op it strân

lit mij de ferjitnis fan wiskjend sân

* ferl. it 'yngoe drinken' fan Tamminga yn DE SITADEL.

 

XXI*

Ast âld en griis bist en dij bij it kâlde fjoer

Fan radiatorwaarmte waarmest tsjin it

Útgien fjoer fan it fergien ferline – binne’ it

Dan tinzen oan mij, dy’t – amper, even mar – oer

Dyn âld antlit bringe sille’ in lichte ronfeling

Fan in glim? – of sille âld sear en âlde wrok,

Besef fan lytse leafde, fan te lyts gelok,

Dyn mûlshoektearen skikke yn ferskronfeling

Fan licht grimas? (Ach , ik wit dat selde pinne,

Selde inket, ‘haat’ en ‘leafde’ – selde wurden –

Skriuwe kinne). Mar wit: alles wat ferwurden

Is, hat west, al silst it net wer fine kinne.

Soms wien’ der roazen, read yn bloei, al sjochst se no net mear.

En roazebledsjes wien’ foár it ferwyljen sêft en tear.

* Net in bewurking, mar in fiere echo fan it bekende ‘Sonnet à Hélène’ fan de Frânske dichter Pierre de Ronsard (1524 – 1585).

XXII*

Dit is it kleare ferjitten. It draaien

Fan kamrêd en tsjil en it waaien fan

Wyn yn myn hier. Felling en speaken slaan

Fjoer út de stien fan de sinne, reitsje

Mei fonken myn lea dy’t brâne yn ’t geniet

Fan it traapjen fan foet en fan skonk en

It knierjen fan knibbel en heup. Dronken

Wurde myn longen fan wyn en in liet

Spilet yn ranken troch holle en hert,